Bir Amerikan öğrencisinin Business Insider’da anlattığı kişisel deneyim, aslında daha büyük bir jeopolitik dönüşümün küçük ama çarpıcı bir özeti gibi. Yazar, Çin’de üniversite eğitiminin ABD’ye kıyasla çok daha ucuz olduğunu, mezuniyet sonrası hayata daha doğrudan hazırladığını ve kampüslerde özellikle Afrikalı öğrencilerin görünürlüğünün arttığını söylüyor. Bu gözlem tek başına bir kanıt değil; ama bugün Çin’in eğitim alanında nasıl yeni bir çekim merkezi haline geldiğini anlamak için iyi bir başlangıç noktası sunuyor (https://www.businessinsider.com/american-studied-china-universities-cheaper-2026-3).
Çin’in eğitimdeki yükselişi, yalnızca daha fazla yabancı öğrenci çekmesinden ibaret değil. Asıl mesele, devlet destekli büyük ölçek, araştırma kapasitesi, mühendislik ve fen bilimlerindeki üretim gücü ve bunu dış politika ile eşgüdümlü biçimde kullanabilme becerisi. Resmî Çin verilerine göre ülkenin yükseköğretimde brüt okullaşma oranı 2024’te yüzde 60,8. Aynı yıl düzenli ve mesleki yükseköğretim kurumlarında toplam kayıtlı öğrenci sayısı ise 38,9 milyon. Bu, Çin’in artık yalnızca “çok sayıda öğrenciye sahip bir ülke” olmadığını; kitlesel yükseköğretim çağını kurumsallaştırmış bir sistem haline geldiğini gösteriyor (https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202512/t20251231_1962224.html).
Kalite boyutunda da tablo dikkat çekici. Times Higher Education’ın 2025 Asya sıralamasında Çin ilk iki sırayı korudu ve ilk 10’da beş üniversiteye sahip oldu (https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2025/regional-ranking). Nature Index 2025 verilerinde de Çin merkezli kurumlar zirvede yer aldı; Çin Bilimler Akademisi birinci olurken, onu USTC, Zhejiang ve Peking Üniversitesi gibi kurumlar izledi (https://www.nature.com/nature-index/research-leaders/2025/institution/all/all/countries-China). Dahası, Georgetown CSET’e göre Çin üniversiteleri 2025 itibarıyla yılda 77 binin üzerinde STEM doktora mezunu üretme rotasında; aynı karşılaştırmada ABD yaklaşık 40 bin düzeyinde kalıyor. Bu fark, üniversite rekabetinin artık yalnızca prestij sıralamalarıyla değil, araştırmacı ve ileri teknoloji insan kaynağı üretimiyle de belirlendiğini gösteriyor (https://cset.georgetown.edu/publication/china-is-fast-outpacing-u-s-stem-phd-growth/).
Yine de Çin’in yükselişini doğru okumak için bir paradoksu görmek gerekiyor. OECD verilerine göre Çin, 2023 itibarıyla yükseköğretimde uluslararası öğrenci oranı bakımından hâlâ düşük bir seviyede: yalnızca %0,3. Bu, Çin’in henüz ABD, Birleşik Krallık ya da Avustralya tipi klasik bir “uluslararası öğrenci merkezi” olmadığı anlamına geliyor. Fakat aynı veri, başka bir gerçeği de ortaya koyuyor: Çin’in gücü şu aşamada kitlesel yabancı öğrenci oranından çok, kendi iç sisteminin ölçeği, maliyet avantajı, araştırma verimliliği ve belirli bölgelerde hedefli nüfuz kurmasında yatıyor. Başka bir deyişle, Çin herkesi davet eden bir kampüs ekonomisi kurmaktan çok, stratejik alanlarda etkili olan bir eğitim diplomasisi geliştiriyor (https://gpseducation.oecd.org/CountryProfile?primaryCountry=CHN&topic=EO&treshold=5).
Bu stratejinin en belirgin sahalarından biri Afrika. UNESCO’ya göre 2019’da Çin’de okuyan Afrikalı öğrenci sayısı yaklaşık 70 bine ulaşmıştı. 2024 FOCAC Beijing Action Plan ise Çin-Afrika bilim ve eğitim iş birliğini derinleştirme, bölgesel mesleki eğitim merkezleri kurma ve eğitim platformlarını güçlendirme hedefini ortaya koyuyor. Çin Eğitim Bakanlığı’nın 2025 sonunda verdiği bilgiye göre, Çin’de okuyan uluslararası öğrencilerin yaklaşık yüzde 9’u Çin Hükümeti bursu alıyor ve bu bursiyerlerin yaklaşık yüzde 60’ını lisansüstü öğrenciler oluşturuyor. Bu da Pekin’in yalnızca nicelik peşinde olmadığını, özellikle yüksek lisans ve doktora düzeyinde geleceğin elitlerini çekmeye çalıştığını düşündürüyor (https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000389878).
ABD açısından bakıldığında ise resim daha karmaşık. Amerika hâlâ dünyanın en büyük uluslararası öğrenci destinasyonu (https://www.iie.org/news/open-doors-2025-press-release/); Open Doors 2025 verilerine göre 2024/25 akademik yılında ABD’de 1.177.766 uluslararası öğrenci vardı. Ancak aynı dönemde belirsizlik büyüdü. Reuters’ın gördüğü iç yazışmaya göre Trump yönetimi Mayıs 2025’te yeni öğrenci ve değişim vizesi randevularının planlanmasını geçici olarak durdurdu (https://www.reuters.com/world/us/trump-administration-halts-scheduling-new-student-visa-appointments-2025-05-27/). Sonrasında DHS, Ağustos 2025’te öğrenci vizelerinde “duration of status” yaklaşımını kaldırıp sabit süreli kalış modeline geçmeyi öngören bir kural taslağı yayımladı. NAFSA ise 2025 sonbaharında yeni uluslararası öğrenci kayıtlarında yüzde 17 düşüş yaşandığını, bunun 1,1 milyar dolarlık ekonomik kayıp ve yaklaşık 23 bin iş kaybı anlamına geldiğini bildirdi (https://www.reuters.com/world/us/trump-administration-halts-scheduling-new-student-visa-appointments-2025-05-27/). Kısacası ABD sistemi hâlâ çok güçlü, ama artık eskisi kadar öngörülebilir görünmüyor.
Bu nedenle Çin’in yükselişi, Amerikan gerilemesinden çok Amerikan belirsizliğinin yarattığı boşlukla hız kazanıyor. Bir öğrenci için yükseköğretim tercihi sadece diploma kalitesiyle ilgili değildir; vize güvenliği, mezuniyet sonrası kalma ihtimali, hayat pahalılığı, barınma, siyasal atmosfer ve psikolojik aidiyet hissi de en az akademik itibar kadar önemlidir. Business Insider’daki anlatıda Çin’in ucuz yurtları, düşük yemek maliyetleri ve daha doğrudan kariyer hazırlığı öne çıkıyor. Bu model herkese cazip gelmeyebilir; ama özellikle borç yükü altında ezilmek istemeyen, teknik alanlarda eğitim arayan ve Asya-Afrika ekonomik ağlarına yakın durmak isteyen öğrenciler için son derece çekici olabilir.
Avrupa ise bu yarışta hem rakip hem de ara kazanan olabilir. Avrupa Birliği 2025’te açıkça kendisini araştırmacılar ve yenilikçiler için “dünyanın en çekici destinasyonu” yapma hedefini ilan etti (https://research-and-innovation.ec.europa.eu/news/all-research-and-innovation-news/choose-europe-science-eu-comes-together-attract-top-research-talent-2025-05-23_en). AB yükseköğretim stratejisi de Avrupa’nın küresel ölçekte daha rekabetçi ve dışa açık üniversiteler kurmasını amaçlıyor. Öte yandan Avrupa zaten önemli bir çekim alanı: AB verilerine göre ekstra-AB derece hareketliliğinde Fransa, Almanya ve İspanya toplamın yüzde 58,7’sini çekiyor. Almanya’da ise 2024/25 kış döneminde yaklaşık 402 bin uluslararası öğrenci ve doktora öğrencisi bulunuyordu (https://www.daad.de/en/press-releases/erneut-hohe-zahl-an-internationalen-studierenden-in-deutschland/). Yani ABD’deki sertleşme ve Çin’deki yükseliş, Avrupa’yı otomatik olarak zayıflatmıyor; tersine, Avrupa’ya yeni bir alan açıyor. Fakat bu alanı kullanabilmesi için vize, barınma, akademik kariyer güvencesi ve araştırma fonları konusunda daha kararlı davranması gerekiyor.
Önümüzdeki dönemde dünyanın bekleyebileceği sonuç, eğitimin daha da jeopolitik bir alan haline gelmesidir. Üniversiteler yalnızca bilgi üreten kurumlar değil; nüfuz, teknoloji, norm ve insan sermayesi üreten merkezlerdir. Çin bu gerçeği çok erken kavradı ve ekonomide kurduğu ağı eğitimle desteklemeye başladı. Özellikle Afrika’da burslar, teknik eğitim, lisansüstü programlar ve Çin bağlantılı kariyer ağları üzerinden yeni bir etki alanı oluşuyor. ABD kapılarını daraltır, Avrupa ise ağır hareket ederse, 2030’ların uluslararası eğitim haritası bugünkünden belirgin biçimde farklı olabilir. O zaman mesele yalnızca “en iyi üniversite nerede?” sorusu olmayacak; “geleceğin küresel elitleri hangi ülkede yetişiyor ve hangi dünya görüşüyle şekilleniyor?” sorusu öne çıkacak. Bu nedenle Çin’in eğitimdeki yükselişi yeni dünya düzeninin sessiz bir işareti gibi.
